Przypisy

1 B.Piotrowska, Zastosowanie rekonstrukcji paleogeogrąficznej do celów archeologiczno-konserwatorskich na przykładzie wczesnośredniowiecznego grodziska na Bródnie w Warszawie. Toruń 1990, s. 17 – mps w archiwum parafii Tarchomin, dalej APT.

2 Tamże, s.2.

3 Tamże, s.4.

4 Tamże, s. 18.

5 B.Chlebowski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Warszawa 1892,1.12, s.164.

6 Templariusze, zakon rycerski założony w 1118 roku w Jerozolimie przez rycerzy francuskich (nazwa pochodzi od siedziby w pobliżu dawnej świątyni – łac. templum – Salomona). Główne zadanie to walka z muzułmanami. Po okresie wpływów politycznych zostali przeniesieni do Francji, gdzie w 1312 roku nastąpiła kasata zakonu. Leksykon PWN. Warszawa 1972, s.1181.

7 S. L i t a k, Kościół łaciński w Rzeczypospolitej około 1772 roku. Lublin 1996, s.33-34.

8 Tamże, dz. cyt. s.40, Dziesięć z nich: chełmińska, gnieźnieńska, inflancka, krakowska, płocka, poznańska, smoleńska, wileńska, włocławska i żmudzka leżało w granicach Rzeczypospolitej. Jedna wrocławska położona była poza granicami Polski, na Śląsku.

9 Tamże, dz. cyt. s. 48.

10 Tamże, dz. cyt. s. 122: Archidiakonat pułtuski liczył 11 dekanatów: Andrzejewo, Kamieńczyk, Łomża, Maków, Ostrów, Pułtusk, Radzymin, Stanisławów, Wąsosz, Wizna, Wyszków.

11 Tamże, dz. cyt. s.275: Dekanat Radzymin obejmował 8 parafii: Cho-tomów, Dąbrówka, Nieporęt, Okunin, Radzymin, Skaryszew, Tarchomin, Wieliszew oraz kościół filialny w Grodzisku podległy parafii Skaryszew.

12 T. Ż e b r o w s k i, Kościół (XIV – początek XVI w.), w: Dzieje Mazowsza do 1526 roku. Warszawa 1994, s. 352: „Tarchomin był przez jakiś czas własnością biskupa Prus Chrystiana (Codex diplo-maticus Poloniae, nr 233)”, co pozwala przypuszczać, że kościół powstał tam około połowy XIII w.”. Zob. B. C h 1 e b o w s k i, dz. cyt. s. 164.

13 A. W o 1 f f, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku. Kraków 1937 s. 20 „Warszawa, 22II 1453. Derslaus de Tharchomi-no cum omnibus fratribus de clenodio Junossza de Tharchomino disiunxerunt sibi invicem terminum”.

14 Gołyńscy v. Golińscy h. Prawdzie z Gołymina, d. Gołynina w powiecie ciechanowskim. Zob. A. B o n i e c k i, Herbarz Polski. Warszawa 1900, t. 6, s. 224 – 227. Zob. J. P i ę t k a, Mazowiecka elita feudalna późnego średniowiecza. Warszawa 1975, s. 67 – 71. Według niepublikowanych ustaleń Tadeusza Żebrowskiego to Mikołaj z Gołymina h. Prawdzie ( 3 chorąży ciechanowski Acta Epi-scopalia 3,94) miał synów: Jakuba z Białołęki kasztelana czerskiego (1432-3); Pawła podstolego ciechanowskiego (1400); Andrzeja z Gołymina i córkę Katarzynę. Paweł zaś miał synów: Arnolda żonatego w 1434 r. z Małgorzatą z Sąchocina; Pawła – kanonika płockiego, zm. w 1484 r. Natomiast Andrzej z Gołymina miał syna Jakuba, wojewodę mazowieckiego (1496), dziedzica m. in. Białołęki (1430) i Tarchomina (1472).

15 Arnold z Gołymina s. Pawła zmarł młodo, nie piastował żadnego urzędu. Był żonaty z Małgorzatą c. Scibora z Sąchocina, podkomo-rzanką zakroczymską. Pozostawił synów: Sasina i Pawła. Paweł zaś miał syna Adriana, który w 1509 r. ugodził się z Wojciechem Go-łyńskim (s. Jakuba) o dobra Białołęka. Zob. A. B o n i e c k i, dz. cyt. s. 224-225. Zob. J. P i ę t k a, dz. cyt. s. 68.

16 Paweł z Gołymina s. Pawła (zm. 1484) doktor dekretów (1448), kanonik płocki (1474), prepozyt kolegiaty pułtuskiej (1450) i płockiej (1481). Według ks. Tadeusza Żebrowskiego Paweł z Gołymina, kanonik płocki był synem Mikołaja z Gołymina w pow. ciechanowskim, podstolego ciechanowskiego (1400), później warszawskiego. Stryjem kanonika Pawła był Jakub z Białołęki, chorąży warszawski, kasztelan czerski (1432-1433). Tu należy szukać korzeni Gołyńskich w Białołęce i Tarchominie. Być może Paweł, kanonik płocki był również współwłaścicielem Białołęki pod Warszawą, twierdzi ks. Tadeusz Żebrowski. Zob. T. Żebrowski, Paweł z Gołymina. w: Polski Słownik Biograficzny. Wrocław 1980, t. 25, s. 382 -383. Zob. A. B o n i e c k i, dz. cyt. s. 224. J. P i ę t k a, dz. cyt. 68 -69.

17 Jakub z Gołymina s. Pawła chorąży czerski (1464) i ciechanowski (1470), kasztelan ciechanowski (1471). W 1472 r. bierze udział w umowie z Krzyżakami. W 1497 r. występuje z tytułem wojewody mazowieckiego. Żonaty z Elżbietą z Opinogóry pozostawił 5 synów, wśród nich Jakuba protoplastę Ciemniewskich i Wojciecha, dziedziców m.in. Białołęki i Tarchomina. Zob. A. B o n i e c k i, dz. cyt. s. 225. Zob. J. P i ę t k a, dz. cyt. s. 69.

18 Swietochna Gołyńska h. Prawdzie, córka Mikołaja poślubiła Nie-mierzę z Grodźca koło Przasnysza. Zob. T. Żebrowski, Paweł z Gołymina w: dz. cyt. s. 383.

19 Jakub jako dziedzic Tarchomina w pow. warszawskim, jego brat Paweł (wg. T. Żebrowskiego stryj Paweł, kanonik płocki) i synowie Arnolda: Sasin i Paweł otrzymali od księcia w 1474 roku prawo niemieckie z czynszem 2 groszy na wsie w powiecie ciechanowskim i ziemi wyszogrodzkiej. Zob. J. P i ę t k a, dz. cyt. s. 69. Zob. A. B o n i e c k i, dz. cyt. s. 225. Sasin – Gaspary Gołyński h. Prawdzie, chorąży łomżyński, kasztelan wyszogrodzki zmarł przed 1503 r. Zob. T. Żebrowski, Paweł z Gołymina. w. dz. cyt., s. 383. Paweł Gołyński h. Prawdzie był dworzaninem książąt Kazimierza, Bolesława V i Janusza II, następnie podsędkiem ciechanowskim i wojskim płockim. Tamże, s. 383.

20 Oprócz Tarchomina otrzymał dobra: Wola Golędzinowska, Goły-min, Wola Gołymińska, Żabin i Baczę w powiecie warszawskim i ciechanowskim. Zob. J. P i ę t k a, dz. cyt. s.71.

21 Jakub otrzymał Białołękę w powiecie warszawskim i Przybujewo w ziemi zakroczymskiej. Tamże, dz. cyt. s.71.

22 W 1509 r. dochodzi do ugody z Adryjanem synem Pawła, wnukiem Arnolda o Białołękę. Warto nadmienić, że Jakub z Gołymina s. Jakuba woj. mazowieckiego, w którego posiadaniu była Białołęka, zbudował przy klasztorze barnardynów warszawskich dom (klasztor) dla sióstr bernardynek, w którym przed 1509 r. przebywała jako zakonnica jego siostra Małgorzata. Małgorzata jako spadkobierczyni Białołęki, dokonała zajęcia wsi wraz ze swym kuzynem Pawłem z Gołynina, wojskim ciechanowskim. Z tej racji można przypuszczać, że Białołęka przez jakiś czas była własnością bernardynek warszawskich. Zob. T. Żebrowski, Kościół (XIV – początek XVI w.), w. dz. cyt. s. 344. Kolejnym właścicielem zostaje Jakub żonaty w 1562 r. z Anną z Bielińskich. Potem jego syn Jan, który figuruje jako dziedzic Białołęki w 1593 r. Zob. A. B o n i e c k i, dz. cyt. s. 226.

23 Adrian, podkomorzy zakroczymski (1612) żonaty z Dorotą, córką Eremiana z Lubienia Lubieńskiego. W 1617 r. został starostą zakroczymskim, a podkomorstwa zrzekł się w 1618 r. Doczekał się sędziwej starości, został kasztelanem wyszogrodzkim w 1636 r. Zmarł w 1638 r. Pozostawił dwóch synów: Konstantego i Hieronima. Hieronim syn Adriana, starosta zakroczymski (1636) i kasztelan warszawski (1654) miał syna Andrzeja, któremu sprzedał Tar-chomin w 1651 r. Zob. A. B o n i e c k i, dz. cyt. s. 225.

24 Tamże, dz. cyt. s. 225.

25 A. P a w i ń s k i, Źródła dziejowe, Polska XVI w. Mazowsze. Warszawa 1895, t.5, s. 258.

26 Bartłomiej Zaliwski przybrał nazwisko od Zaliwia. Pochodził z Dąbrowskich herbu Junosza. Był starostą warszawskim, podpisał elekcję króla Zygmunta III. Zob. K. N i e s i e c k i, Herbarz Polski. Lipsk 1845, t.10, s.46.

27 A. P a w i ń s k i, dz. cyt. s. 258: „Rok 1580. Tarchomin ibidem sanctuarium, gen. Bartholomeus Zaliwski novus acąuisitarius ha-eres villae Wesel Tarchomin man. 1 xli”.

28 Tamże, dz. cyt. s. 258 -259.

29 S. M a ł c u ż y ń s k i, Rozwój terytorialny miasta Warszawy. Warszawa 1900, s. 122.

30 Wesselowie harbu Rogala, znani w prowincji Sambieńskiej osiedli także w księstwie Mazowieckim. Mikołaj Wessel był dworzaninem króla Zygmunta. Zob. K. N i e s i e c k i, dz. cyt. t.9, s. 282.

31 Akta wizytacji nr 10 z roku 1609. Dekanat stanisławowski. Tarchomin k. 123. Visitatio externa 1606 – archiwum diecezji płockiej, dalej ADP: „Iuris patronatus Gnosi Nobilis Dni Zaliwski capitanei War-sa[viensis]”.

32 Akta wizytacji nr 47z roku 1693, s. 797. Acta Visitationis genera-lis in diaecesi Plocensi … Anno Domini milesimo sexcentesimo nonagesimo tertio in archivo Venerabilis Capituli ecclesiae colle-giatae Pultoviensis condita. Anno Dni 1694 die 20 aprilis. Yisita-tio ecclesiaeparochialis Tarchomin. – ADP: „Tarchomin villa ad praesens Bartholomei Siekierka qui titulo acąuisito a B. Żóchow-ski devolutorio in uxore sua Susanna Suchorzewska post primum maritus Nble Martinus Przyłuski hac bona possidet.[…] Iuris pa-tronatus Gnosa Susanna Przyłuska, ad praesens coniugis Bartolo-mei Siekierka”.

33 Akta wizytacji nr 263 z roku 1739 -1740, k. 525. – ADP: „Villa Tarchomin possesionis Illustrissimi Maximilianum Francisci comi-tus de Tęczyn Ossoliński olim Regni Thesaurariss”.

34 Franciszek Maksymilian Ossoliński herbu Topór, syn Maksymiliana, łowczego podolskiego, urodził się w 1676 r. Obdarowany licznymi i bogatymi starostwami, mianowany został w 1729 roku podskarbim wielkim koronnym. Stronnik i osobisty przyjaciel Stanisława Leszczyńskiego. W 1736 r. przeniósł się za nim do Lotaryngii. Był kawalerem orderu Św. Ducha. Zmarł w 1756 roku w Mal-grange. Zob. S. Orgelbrand, Encyklopedia Powszechna. Warszawa 1865, t.20, s.134. Zob. K. Ni e s i e c k i, dz. cyt. t.7, s.152.

35 Józef Kanty Ossoliński był synem w/w Franciszka Maksymiliana. W 1756 roku został wojewodą wołyńskim. Był marszałkiem w izbie poselskiej w 1722 r. Zmarł w Rymanowie 18 XI 1780 roku i tam został pochowany w podziemiach kościoła parafialnego. W tymże kościele w Rymanowie znajduje się następujące epitafium: „Józef hrabia Ossoliński z Tęczyna na Ossolinie, wojewoda wołyński, rotmistrz Chorągwi Pancernej, kawaler orderu Orła Białego, zmarł 18.XI.1780 r w 80 roku życia”. S. O r g e 1 b r a n d, dz. cyt. t.20, s.134. Zob. K. N i e s i e c k i, dz. cyt. t.7, s.152.

36 M.Mikołajczyk, Przestrzenne ukształtowanie Tarchomina i jego zabytki. Warszawa 1952, s. 4. Praca mgr Instytut Historii Sztuki UW, mps w bibliotece Instytutu.

37 Opis opracowany przez ks. Zbigniewa Drzewieckiego p.t.: Parafia Tarchomin wieś. Opis z 1785 roku ks. Franciszka Czaykowskiego. Ząbki 2000.

38 F. Czaykowski, Parafia Tarchomin wieś. w: Pisma pasterskie Michała Jerzego Poniatowskiego biskupa płockiego. Warszawa 1785. T.4, s.138-159.

39 M.Grzybowski, Wizytacja generalna plebani tarchomińskiej w dekanacie radzymińskim roku 1775-tego dnia 13 grudnia, w: Materiały do dziejów ziemi płockiej. Ziemia warszawska. Płock 1996, t.8, s.109.

40 Tamże, s. 109: „Do spowiedzi i komunii wielkanocnej obowiązanych znajduje się dusz około czterechset rachując z przychodniami i komornikami. Wszyscy zadość czynić zwykli temuż prawu i tego roku dosyć czynili. Dzieci 100. Żydów w tej parafii nie ma. Dysydentów znajduje się dusz trzy – karczmarz na Dąbrówkach Szlacheckich, dziewka i karczmarka na Żyraniu”.

41 Zobacz przypis nr 22.

42 Zobacz jak wyżej: punkt 3. „Majątek Tarchomin”.

43 W. M a 1 ej, Rocznik Archidiecezji Warszawskiej. Warszawa 1958, s.181.

Warszawa, ul. Mehoffera 4
(22) 614 86 23