Początek

l

UKSZTAŁTOWANIE PRZESTRZENNE TARCHOMINA,

PRZYNALEŻNOŚĆ TERYTORIALNA PARAFII I CZAS POWSTANIA KOŚCIOŁA

1. Początki osadnictwa

Prawa strona doliny Wisły, w okolicach dzisiejszej Warszawy, określana jest w pracach naukowych, jako teren bardzo trudny dla pierwotnego osadnictwa. Przeszkodą były miedzy innymi wezbrania powodziowe Wisły, na które uskarżano się jeszcze w XVI wieku. Mimo tak trudnych warunków osadniczych, teren ten był jednak zasiedlany już od czasu zwanego neolitem. Sprzyjały temu występujące tu dobre gleby, określane jako płaty gliniastych mad1. Pierwsze ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego i związanej z nim osady, odnajdujemy na terenie dzisiejszej miejscowości Grodzisk koło Marek, w odległości około 20 km od Tarchomina. Do naszych czasów przetrwało tam „grodzisko leżące w dawnej, szerokiej dolinie Wisły, na niewielkim wzniesieniu wydmowym, wśród podmokłych łąk, nad nieistniejącą dziś rzeką Żązą”2. U podnóża tego grodziska rozciągała się osada związana z grodem. Czas powstania zespołu osadniczego został określony przez Barbarę Piotrowską na okres między X a początkiem XI wieku. Gród wówczas spełniał funkcję administracyjno-gospodarczo obronną. Ludność zamieszkująca osadę zajmowała się rolnictwem. Uprawiano między innymi proso, żyto, pszenicę, jęczmień a także ogórki i konopie. Znalezione formy odlewnicze świadczyć mogłyby o sporadycznym występowaniu odlewnictwa. Na początku XI wieku nastąpił pożar grodu, po którym gród nie został już odbudowany3. Gród bródzieński mógł w X wieku dozorować najkrótszą komunikację z okolic ujścia Bugu do Narwi ku Mazowszu czerskiemu i sochaczewskiemu. Kierunek ten był ważny ze względu na zagrożenie ze strony Bałtów wzdłuż doliny Narwi oraz z racji kontaktów z Rusią wzdłuż Bugu4.

Parafia w Tarchominie powstała prawdopodobnie już w XIII wieku. Pierwszą wzmianką źródłową na temat wsi Tarchomin stanowi akt z 1223 roku, w którym rycerz Krystyn „de Chrosna” nadaje tytularnemu biskupowi pruskiemu Chrystianowi wsie „Tarchomin i Grodcovo”, którymi miał wspomóc działalność misyjną na terenie Prus. Akt ten spisany został w Brzeźnie wobec książąt: Leszka Białego, Konrada Mazowieckiego i Henryka Brodatego5. W 1239 roku książę Bolesław Mazowiecki aż trzy wsie nad Bugiem nadaje Templariuszom. Za Chlebowskim niektórzy twierdzą, że Tarchomin był także własnością zakonu krzyżowego Templariuszy5.

2. Przynależność parafii

Pierwsze biskupstwo polskie powstało w 968 roku w Poznaniu. W roku 1000 utworzona została metropolia gnieźnieńska z arcybiskupstwem w Gnieźnie i biskupstwami w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. W 1075 roku utworzono w ramach metropolii gnieźnieńskiej nową diecezję płocką7.

W momencie pierwszego rozbioru Rzeczypospolita podzielona była na dwie prowincje kościelne: gnieźnieńską i lwowską. Do prowincji gnieźnieńskiej należało do połowy XVIII wieku jeszcze jedenaście diecezji8, wśród nich diecezja płocka. Diecezja płocka obejmowała całe województwo płockie, przeważającą część mazowieckiego oraz skrawki województw: brzesko-kujawskiego, chełmińskiego i rawskiego, a jedna parafia Białuty leżała w Prusach Książęcych9. Obszar diecezji płockiej obejmował 23 300 km2. Podział na archidiakonaty istniał w dziesięciu diecezjach, w tym także w diecezji płockiej. Diecezja płocka dzieliła się na trzy archidiakonaty: dobrzyński, płocki i pułtuski10 oraz 31 dekanatów i miała ustaloną sieć parafialną. W XVIII wieku parafia Tarchomin należała do diecezji płockiej, archidiakonatu pułtuskiego, dekanatu radzymińskiego”.

3. Majątek Tarchomin.

W XIII wieku właścicielem Tarchomina był rycerz Krystyn „de Chrosna”, a po przekazaniu Tarchomina w 1223 r. na cele misyjne, biskup pruski Chrystian12.

W XV wieku właścicielem Tarchomina był Derslaus de Tar-chomino herbu Junosza wraz z braćmi13.

Od połowy XV wieku właścicielami Tarchomina i Białołęki byli Gołyńscy z Gołymina (w pow. ciechanowskim) h. Prawdzie. Paweł z Gołymina14 (zm. 1430), syn Mikołaja, podstoli ciechanowski (1400) miał synów: Arnolda15, Pawła16 – kanonika płockiego, Jakuba17 wojewodę mazowieckiego oraz córkę Swiętoch-nę18. Jakub z Gołymina, wojewoda mazowiecki, jako dziedzic Tarchomina figuruje już w 1474 roku19. Był żonaty z Elżbietą z Opinogóry. Pozostawił pięciu synów, wśród nich Wojciecha i Jakuba. Wojciech i Jakub po śmierci ojca w 1500 r. podzielili dobra w powiecie warszawskim. Na mocy podziału Wojciechowi żonatemu z Dorotą, córką Andrzeja z Koziczyna, przypadł Tarchomin20 a Jakubowi Białołęka21. Białołęka pozostaje w rodzinie Jakuba przechodząc z ojca na syna22.

W XVI i na początku XVII wieku właścicielami Tarchomina w dalszym ciągu byli Gołyńscy. Adryian23 Gołyński, kasztelan

wyszogrodzki (163 6) miał syna Hieronima, kasztelana warszawskiego (1654), który w 1651 roku sprzedał Tarchomin swojemu synowi Andrzejowi. Andrzej umarł bezpotomnie. Sukcesji po nich dochodzili w 1670 roku Gulczewscy24.

Z końcem XV i XVI wieku rozdrobnienie własności ziemskiej było charakterystyczne dla Mazowsza. Dla przykładu w parafii Tarchomin w 1580 r. (według Pawińskiego) właścicielami poszczególnych wiosek byli: Tarchominek Środkowy – Stanisław Ciborowicz i Jan Karwowski – 1 łan; Tarchominek Świderski zwany Świdry Duże – Jakub Świderski – ½ łana; Dąbrówki Wielkie – Stanisław po Pawle z Dąbrówki Wielkiej – ¼ łana; Dąbrówki Drugie – Stanisław, Jan i Hieronim po Michale z Dąbrówki Środkowej po ¼ łana; Andrzej po Pawle Dąbrowskim ‚/s łana i po Piotrze Dąbrowskim 1/8 łana; Dorota po Piotrze z Dąbrówki Środkowej 1/8 łana; Baltazar po Stanisławie i Janie Bigosach, a ci po Mikołaju i Pawle Ziemakach z Dąbrówki Środkowej ¼ łana. Dąbrówki Małej – Marcin po Jakubie Trzasko-wym z Dąbrówki Mniejszej ¼ łana; Stanisław Olszanka z Dąbrówki Małej ½ łana; Jan po Abraamie z Dąbrówki Małej ½ łana; Barbara po Jakubie z Dąbrówki Małej 1/8 łana25.

Natomiast właścicielem części Tarchomina w XVI wieku był także gen. Bartłomiej Zaliwski26. Posiadał on dobra objęte nazwą Wesel-Tarchomin27 obejmujące 1 ½ łana. Własnością jego był jeszcze Buraków – 6 łanów i Słupno 10 ¼ łana. Wśród szlachty mazowieckiej, której zagrody wahały się od ¼ do 3 łanów, Zaliwski posiadający około 17 ¾ łana, był bardzo zamożny28.

Według Małcużyńskiego29, współwłaścicielami Tarchomina w XVI wieku, byli także Weslowie30.

Jeszcze na początku XVII wieku właścicielem Tarchomina był także Zaliwski. Potwierdza to akt wizytacji z 1606 roku31. Na podstawie kolejnych akt wizytacji można stwierdzić, że w końcu XVII wieku Tarchomin przeszedł na własność Bartłomieja Siekierki i jego żony Zuzanny z Przyłuskich32. Dopiero w początkach XVIII wieku dobra tarchomińskie zostały zakupione przez rodziną Ossolińskich”. Franciszek Maksymilian hrabia z Tęczy-na Ossoliński34 i jego żona Katarzyna z Jabłonowskich podjęli się restauracji i rozbudowy świątyni około 1720 roku. Ich syn Józef Kanty hrabia Ossoliński35 był dziedzicem Tarchomina. Rozbudowa kościoła, jak i wyposażenie wnętrza pochodzi więc z czasów, gdy właścicielami Tarchomina byli Ossolińscy.

4. Położenie kościoła

Tarchomin leży na prawym brzegu Wisły, w odległości około 8 km na północny zachód od Warszawy. Prawy brzeg Wisły jest dużo niższy i mniej urozmaicony od lewego, na którym w XVII i XVIII wieku powstało szereg rezydencji podmiejskich, choćby takich, jak Solec, Ujazdów czy Mokotów36. Prawy brzeg może poszczycić się jedynie Jabłonną i Tarchominem. Tereny prawego brzegu, od najdawniejszych czasów, pokrywały gęste bory. Wśród tych borów leżała wieś Tarchomin, a w niej wznosił się ceglany, gotycki kościół, do którego zewsząd prowadziły drogi i trakty.

Zachował się do naszych czasów, pochodzący z XVIII wieku, opis parafii Tarchomin, pióra ks. Franciszka Czaykowskiego37 ukazujący usytuowanie i położenie kościoła parafialnego.

Oto obszerne fragmenty tego opisu wydane drukiem w Warszawie, w 1785 r. w: Rozporządzeniach i pismach pasterskich Michała Jerzego Poniatowskiego biskupa płockiego38.

„Kościół parafialny we wsi Tarchomin nad Wisłą położony w archidiakonacie pułtuskim, dekanacie radzymińskim, województwie mazowieckim, ziemi i powiecie warszawskim. Wioski i miejsca należące do tej parafii, są położone w tymże województwie, ziemi i powiecie, są zaś następujące według porządku alfabetu ułożone, jak tu po sobie idą.

Białołęka, wieś po jezuitach Jmć pani Szamockiej mieczniko-wej warszawskiej, względem kościoła tarchomińskiego milą małą jedna na wschód letni (…)

Nowydwor, folwark Jmć pana Ossolińskiego wojewody podlaskiego, pół ćwierci mili na zachód letni nad łachą wiślaną. (…)

Płudy Tarchomińskie. Karczma do Tarchomina należąca, pół mili między północą i wschodem letnim. (…)

Tarchomin. Wieś, w której kościół parafialny. Jmć pana Ossolińskiego wojewody. Wieś ta z kościołem jest punktem, względem którego czyni się opisanie całej parafii. (…)

Droga z Tarchomina do Warszawy piaszczysta, równa, prosta, jeden tylko zakręt dla brzegu wyrwanego od Wisły mająca. (…) do Warszawy i Pragi jazdy godzina w zimie, w lecie zaś blisko pięć kwadransów. (…)

Bagien i błot znacznych, które by własne nazwiska miały, albo granicę jaką wyrażały, nie masz. (…) Stawek zarosły i sadzawka zarosła (znajdują się) od strony zachodniej przy Dąbrówkach Szlacheckich, na strudze nazwanej Skurczą, która się poczyna od Zwierzyńca Królewskiego położonego w parafii Skaryszew, ciągnie się ku zachodowi przez grunta Bródna, wsi tejże parafii … przez białołęckie pola do Dąbrówek Grzybowskich … ku Dąbrówkom Szlacheckim … aż do ubiedrza, to jest gruntu wyższego nad łachą Wiślaną, na której są mokre łąki. Ta rzeczka Skurczą w lecie wysycha. (…)

Bory sosnowe i lasy różnego gatunku drzewa, znajdują się w tej parafii. Najprzód w koło Tarchomina tak są położone, począwszy od karczmy nowej Świderskiej i Tarchomińskiej przy gościńcu od Warszawy do Dąbrówek Grzybowskich bór sosnowy… ku Dąbrówkom Szlacheckim jest lasek… po większej części dębowy. (…)

Młynów dwa w Tarchominie, jeden przy brzegu Wisły pływający za browarem … na południe wprost, ze 150 kroków od kościoła. Drugi koński przy lewej stronie drogi do Świdrów, na wschód blisko 80 kroków wprost plebani i kościoła. W Białołęce także młyn wietrzny jeden przy samej wsi po lewej stronie drogi od Tarchomina, drugi koński w samym dziedzińcu dworu biało-łęckiego. Innych machyn tak wodnych, jako i wietrznych ani fabryk, ani miejsc starożytność oznaczających, ani co osobliwsze-go ściągającego się do historii naturalnej nie masz.

Parafia tarchomińska nie zawiera w sobie żadnych granic wojewódzkich, ani ziemskich, ani powiatowych, ale cała ze wszystkimi wioskami jest w województwie mazowieckim, ziemi warszawskiej…”.

Według Inwentarza z 1775 roku39 do parafii Tarchomin należały następujące wioski: Białołęka, Brzeziny, Dąbrówki Szlacheckie, Dąbrówki Grzybowskie, Tarchomin, Świdry i Żyranie. Wszystkie położone były w powiecie warszawskim. Parafia rozciągała się wzdłuż Wisły „pół mili dobre”, a ku Białołęce „mila jedna”. W 1775 roku do parafii należało około 500 osób40. Kolatorem kościoła tarchomińskiego był dziedzic Tarchomina, „ad praesens JW. hrabia z Tęczyna Ossoliński, wojewoda wołyński”41.

5. Czas rozpoczęcia budowy kościoła

Datę rozpoczęcia budowy kościoła p.w. Świętego Jakuba określa się na początek XVI wieku. Na jednej z cegieł w ścianie prezbiterium dostrzeżono datę „1518″ i uznano jąza datę rozpoczęcia budowy. Sąsiadujący z datą napis nie został dokładnie rozszyfrowany. Być może jest to nazwisko ówczesnego proboszcza parafii (X WIT DYOSIŃSKI), za czasów którego rozpoczęto budowę świątyni. Dokładna data powstania kościoła ani też osoba fundatora nie zostały ustalone. W XVI wieku majątek tarchomiński podzielony był między dwie rodziny. Część należała do rodziny Gołyńskich, fundatorów kościoła parafialnego w Goły-minie, a część nazwana Wesel-Tarchomin należała do rodziny Wesslów. Oba rody były na tyle zamożne, aby móc ufundować kościół i dlatego dziś trudno rozstrzygnąć, która z tych rodzin ufundowała kościół w Tarchominie42. Budowę ukończono prawdopodobnie około połowy XVI wieku. Kościół zbudowano na niewielkim sztucznie usypanym wzgórzu, aby zabezpieczyć go przed wylewami Wisły, która płynie opodal. Świątynia powstała z cegły w stylu gotyku nadwiślańskiego, ma 25 m długości i 10 m szerokości. Kościół konsekrował biskup płocki Piotr Dunin Wolski w 1583 roku43. Kościół św. Jakuba szczęśliwie uniknął zniszczeń wojennych w 1656 i 1794 roku. Większemu zniszczeniu uległ dopiero w czasie II wojny światowej, kiedy to, po wycofaniu się wojsk niemieckich na drugi brzeg Wisły w 1944 r., przez sześć miesięcy przebiegała tu linia frontu. Jak więc wynika z powyższego, od XVI wieku świątynia nieprzerwanie służy wiernym parafii św. Jakuba Apostoła w Tarchominie.